1. Khái niệm phong cách sáng tác
- Phong cách văn học (hay phong cách nghệ thuật) nảy sinh do chính những nhu
cầu
của cuộc sống, bởi vì cuộc sống luôn đòi hỏi sự xuất hiện những nhân tố mới mẻ,
những
cái không lặp lại bao giờ; và nó cũng nảy sinh từ nhu cầu của quá trình sáng tạo
văn học, vì đó là một yếu tố quan trọng tạo nên tính hấp dẫn, sức sống của tác
phẩm.
- Phong cách là những nét riêng biệt, độc đáo của một tác giả trong quá trình
nhận thức và phản ánh cuộc sống, những nét độc đáo ấy thể hiện trong tất cả các
yếu tố nội dung và hình thức của từng tác phẩm cụ thể. Nói cách khác, phong
cách là sự thể hiện tài nghệ của người nghệ sĩ trong việc đưa đến cho độc giả một
cái nhìn mới mẻ về cuộc đời thông qua những phương thức, phương tiện nghệ thuật
mang đậm dấu ấn cá nhân của người sáng tạo, vì thế Buy-phông viết: “Phong cách
chính là người”. Trong tác phẩm của sếch-xpia “mỗi một ưu điểm nhỏ nhất cũng in
dấu riêng, dấu ấn đó có thể lập tức nói với toàn thế giới rằng: Tôi là sếch-xpia”
(Lét-xinh).
- Phong cách văn học mang dấu ấn của dân tộc và thời đại:
+ Quá
trình văn học được đánh dấu bằng những nhà văn kiệt xuất với phong cách độc đáo
của họ. Quá trình văn học mang tính lịch sử cho nên phong cách cũng in đậm dấu ấn
dân tộc và thời đại. Văn hào Vôn-te nói: “cũng giống như từ gương mặt, ngôn ngữ,
hành động cụ thể có thể nhận ra quốc tịch của con người, thì cũng có thể từ
phong cách sáng tác nhận ra một số là người Ý, người Pháp, người Anh hay người
Tây Ban Nha một cách dễ dàng”.
+ Trong mỗi
thời đại nhất định, do cùng có những điều kiện và trình
độ phát triển chung của lịch sử, trong sáng tác của nhiều
khuynh hướng văn học khác
nhau có thể có những nét chung nào đó về tư duy nghệ thuật và kĩ thuật biểu hiện.
Dù mỗi người có một “gương mặt” riêng, nhưng các nhà văn cái diện mạo chung ấy
trong sáng tác của từng tác giả: “Mỗi trang văn đều soi bóng thời đại mà nó ra
đời”.
2. Những biểu hiện của phong cách văn học
- Phong cách văn học biểu hiện trước hết ở cách nhìn, cách cảm thụ có tính chất
khám phá, ở giọng điệu riêng biệt của tác giả. Ví dụ cái nhìn tài hoa, có khả
năng khám phá mọi đối tượng ở phương diện thẩm mĩ của Nguyễn Tuân. Qua cái nhìn
ấy, thiên nhiên hiện lên như công trình mĩ thuật của tạo hóa, con người hiện
lên với tư chất tài hoa, nghệ sĩ.
-
Sự sáng tạo các yếu tố thuộc nội
dung tác phẩm cũng in đậm dấu ấn riêng của tác
giả, từ việc lựa chọn đề tài, xác định chủ đề, thể hiện hình ảnh, nhân vật cho
đến xác lập
tứ thơ, triển khai cốt truyện,... Thạch Lam hướng ngòi bút tới cuộc sống và tâm
hồn
những con người “nhỏ bé”, Vũ Trọng Phụng chú ý tới những góc khuất, những nơi
tăm
tối của xã hội trước Cách mạng. Ở sự vận động của tứ thơ về tình yêu, Sóng của Xuân
Quỳnh thật cồn cào, da diết, còn Hương thầm của Phan Thị Thanh Nhàn lại dịu dàng,
nhẹ thoảng mà đằm sâu, lan toả mênh mang.
-
Hệ thống phương thức biểu hiện, các
thủ pháp kĩ thuật lưu lại đậm đặc cá tính sáng
tạo của tác giả, từ việc sử dụng ngôn ngữ, tổ chức kết cấu, định vị thể loại
cho đến cách
kể chuyện, miêu tả ngoại hình, bộc lộ nội tâm,... Câu văn Nguyễn Tuân rất linh
hoạt,
không theo một khuôn mẫu, chuẩn mực nhất định, đó thường là những câu văn dài,
xuôi
theo dòng chảy dào dạt của cảm xúc suy tư Kim Lân có lối khắc hoạ nhân vật giàu
chất
tạo hình. Nguyễn Khải rất sắc sảo khi để nhân vật độc thoại nội tâm hay đối thoại
nội
tâm v.v...
-
Phong cách văn học là cái thống nhất
trong sự đa dạng của sáng tác. Cái độc đáo,
vẻ riêng phải xuất hiện thường xuyên, lặp đi lặp lại, có tính chất bền vững, nhất
quán.
Thống nhất từ cốt lõi, nhưng triển khai phải đa dạng, đổi mới. Nguyễn Trãi
trong Đại
cáo bình Ngô, Quân trung từ mệnh tật rất hào hùng,
đanh thép, sắc bén, nhưng trong
Quốc âm thi tập lại u hoài, trầm lắng, suy tư. Hồ Chí Minh trong truyện và kí
thì hiện
đại, nhưng thơ chữ Hán lại giàu sắc thái phương Đông cổ kính, thơ tiếng Việt đậm
cốt
cách dân gian.
-
Độc đáo một cách đa dạng, bền vững
mà luôn đổi mới, những phong cách còn phải
có phẩm chất thẩm mĩ, nghĩa là nó phải đem lại cho người đọc một sự hưởng thụ
mĩ
cảm dồi dào qua những tác phẩm giàu tính nghệ thuật, hay, sinh động, hấp dẫn.
Chỉ khi
đó dấu ấn của phong cách trong quá trình văn học mới được ghi nhớ mãi mãi,
không thể
phai mờ, nói một cách hình ảnh như nhà thơ lê Đạt:
“Mỗi công dân đều
có một dạng vân tay
Mỗi nhà thơ thứ thiệt có một dạng vân chữ
Không trộn lẫn”
(Vân chữ)
LUYỆN ĐỀ
Đề số 1: Nhà phê bình Hoài Thanh viết: Thích một bài
thơ, theo tôi nghĩ, trước hết là thích một cách nhìn, một cách nghĩ, một cách
xúc cảm, một cách nói, nghĩa là trước hết là thích một con người.
(Tuyển tập Hoài Thanh,
tập II, Nhà xuất bản Văn học, Hà Nội, 1982)
Anh (chị) suy nghĩ như
thế nào về ý kiến trên?
1. Giải thích
- Thích là trạng thái, sắc độ cảm xúc yêu mến, nghiêng về cảm
tính, khoái cảm.
- Thích một bài thơ có nghĩa là tác phẩm ấy phải có sức hấp dẫn
riêng. Có nhiều yếu tố để gợi ra đam mê nghệ thuật, trước hết là một cách nghĩ,
một cách xúc
cảm tức sức hấp dẫn về nội dung; một cách nói hay sức hấp dẫn từ
hệ thống các ph-ơng tiện biểu đạt. Tựu trung lại là thích một con ng-ời. Con
người ở đây không đơn thuần hay đồng nhất với con người ngoài đời mà đó là một
cá tính văn chương, một gương mặt nghệ thuật riêng.
- Chữ một điệp lên như một nốt nhấn, làm nổi bật tính duy nhất,
riêng có của tác phẩm nghệ thuật. Một con ng-ời thực chất là phong cách nghệ
thuật.
=> Ý kiến của Hoài Thanh khẳng định: thích một bài thơ trước
hết là thích một con người, thích phong cách của nhà thơ đó. Phong cách ấy phải
thể hiện ở cả hai phương diện nội dung và hình thức. Phong cách ấy phải độc đáo
(một cách), và chỉ khi đạt tới sự độc đáo về cả bốn phương diện (cách nhìn,
cách nghĩ, cách cảm, cách nói) thì mới có khả năng tạo nên khoái cảm thẩm mĩ
cho người đọc. Đồng thời ý kiến còn đề cập đến vấn đề tiếp nhận văn học (mối
quan hệ giữa người đọc và tác phẩm, tác giả),
2. Lí giải
a, Tại sao thích một bài thơ... trước hết là thích một con người,
một phong cách?
- Xuất phát từ yêu cầu của sáng tạo nghệ thuật nói chung và thơ
nói riêng: một bài thơ hay là bài thơ có cách nhìn, cách nghĩ, cách xúc cảm,
cách nói mới mẻ, độc đáo. (Có thể liên hệ đến ý kiến của Xuân Diệu, Nguyễn
Tuân, Nam Cao... để làm sáng tỏ điều này).
- Xuất phát từ đặc trưng của thơ ca: thơ là tiếng nói trữ tình.
Mỗi bài thơ phải thể hiện một cách chân thực vẻ đẹp tâm hồn, cá tính của chủ
thể sáng tạo. ý kiến của Hoài Thanh gần gũi với ý kiến của Buy-phông: ―Phong
cách chính là người‖.
b. Nhận định của Hoài Thanh nêu lên sự gặp gỡ tri âm giữa người
sáng tác và người tiếp nhận văn học:
- Đây là một nhận định đúng đắn, sâu sắc. Một bài thơ hay phải là
một giá trị độc đáo, một kết tinh của tình cảm thẩm mĩ. Một người yêu thích văn
chương phải là người có tâm hồn nhạy cảm, biết rung động, biết khám phá giá trị
độc đáo của tác phẩm, từ tác phẩm mà nhận ra phong cách của nhà văn.
- Ý kiến trên đây cho thấy nguyên tắc thẩm mĩ của Hoài Thanh: ―lấy
hồn tôi để hiểu hồn người‖. Hoài Thanh từng nói, với bài thơ hay ông thường
ngâm đi ngâm loại, thường ―triền miên‖ trong đó. Như vậy, người tiếp nhận phải
có khả năng nhập thân và đồng sáng tạo cao độ.
- Tuy nhiên, thích và đồng sáng tạo không có nghĩa là bình tán,
suy diễn tùy tiện, gượng ép mà phải trên cơ sở hiểu được bản chất, quy luật
sáng tạo nghệ thuật, hiểu được mối quan hệ biện chứng giữa nội dung và hình
thức của tác phẩm văn học.
3. Đánh giá
- Qua nhận định của Hoài Thanh giúp bạn đọc thức nhận được điều
làm nên vẻ đẹp, sức hấp dẫn của một thi phẩm có nhiều yếu tố như tính dân tộc,
tính nhân loại… nhưng điều tiên quyết vẫn là gương mặt nghệ thuật riêng, Mỗi
nhà thơ phải có một dạng ―vân chữ‖ không trộn lẫn.
- Gửi đến bài học sâu sắc cho người nghệ sĩ trong sáng tạo nghệ
thuật và bài học tiếp nhận cho bạn đọc thơ.
Đề số 2: Thế giới được tạo lập không phải một lần, mà mỗi
lần người nghệ sĩ độc đáo xuất hiện thì lại một lần thế giới được tạo lập.
(Mác-xen Prút)
Anh/chị hiểu ý kiến trên
như thế nào? Hãy cảm nhận những thế giới khác do người nghệ sĩ tạo ra qua hệ
thống thi ảnh độc đáo trong “Tây Tiến” (Quang Dũng) và “Đàn ghi ta của Lor-ca”
(Thanh Thảo).
1. Giải thích: Thế giới được tạo lập không phải một lần, mà mỗi lần người
nghệ sĩ độc đáo xuất hiện thì lại một lần thế giới được tạo lập
Đây
là cách nói hình ảnh của nhà văn Mác-xen Prút nhằm khẳng định bản lĩnh nghệ
thuật của nghệ sĩ “thứ thiệt”-những nghệ sĩ biết cách tạo nên sức sống mới mẻ và
lâu bền cho tác phẩm:
-
Một nghệ sĩ chân tài bao giờ cũng có cái nhìn riêng về thế giới và tạo lập được
những tác phẩm văn học độc đáo với những nhân tố mới mẻ, không lặp lại bao giờ.
-
Nghệ sĩ độc đáo xuất hiện đồng nghĩa với việc đưa đến cho độc giả một cái nhìn
mới mẻ về cuộc đời thông qua những phương thức, phương tiện nghệ thuật mang đậm
dấu ấn cá nhân của người sáng tạo. Cụ thể, cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ
đích thực đã tạo ra những tác phẩm văn học có giá trị với sự tổ chức độc đáo
bằng những mã nghệ thuật mới (về cách nhìn, kết cấu, lựa chọn đề tài, xác định
chủ đề, thể hiện hình ảnh, lựa chọn ngôn từ, giọng điệu, cho đến xác lập tứ
thơ…).
-
Cái độc đáo không trộn lẫn của nghệ sĩ chân tài còn thể hiện ở hiệu ứng thẩm mỹ
dồi dào mà tác phẩm mang lại làm người tiếp nhận ghi nhớ mãi mãi, không thể nào
quên.
2. Phân tích - chứng minh:
2.1. Giới
thiệu chung về 2 tác giả, tác phẩm
-
Tác giả
-
Tác phẩm
2.2. Tây
Tiến của Quang Dũng:
- Được tổ chức và sáng tạo qua hệ thống thi ảnh độc đáo:
+
Những thi ảnh tạo dựng không gian đặc trưng Tây Bắc với núi-sương-mây chơi vơi,
khuất lấp, heo hút mà «chủ âm» chiếm lĩnh không gian là tiếng thác gầm thét,
tiếng cọp trêu người.
+
Những thi ảnh đậm tính biểu tượng ấm nóng hơi người: súng ngửi trời, mưa xa
khơi, mùa em, hội đuốc hoa, hồn lau nẻo bến bờ, mắt trừng gửi mộng, dáng kiều
thơm,...
- Tạo ra những thế giới khác, khác hẳn thế giới thực tại và
ám ảnh người đọc:
+
Không gian thực với núi rừng heo hút, sơn lam chướng khí như thể mất dấu nhường
chỗ cho một vùng không gian nội cảm đậm chất Quang Dũng, phản chiếu dáng dấp
trượng phu của kẻ sĩ Hà Thành: Những chiến binh Tây Tiến vào tử ra sinh an
nhiên như thể đã quên mất cái chết, đang hành quân và đang âm thầm mơ tưởng…
+
Sự tổ chức kết nối các thi ảnh tạo nên sự giao cảm sâu sắc giữa con người và
không gian (những vùng không gian ấm áp hương người): có dáng kiều thơm tôi
thương mà em đâu có hay (chữ Quang Dũng) đi về trong mộng, có dáng đồng đội
bồng súng đội trời, có nàng sơn nữ e ấp ẩn sau man điệu, có bóng ai chèo độc
mộc chiều sương, có đôi mắt quắc oai hùng mà đa cảm,… Không gian thực là không
gian chiến tranh kiểu như hồn tử sĩ gió ù ù thổi... không tồn tại ở đây. Tất cả
đều biến thể qua nỗi nhớ cảnh, nhớ người của một người lính biên cương ngang
tàng và lịch lãm.
2.3. Đàn ghi
ta của Lor-ca của Thanh Thảo:
- Được tổ chức và sáng tạo qua hệ thống thi ảnh độc đáo:
+
Những thi ảnh tạo dựng không gian đặc trưng Tây Ban Nha với áo choàng đỏ gắt,
vầng trăng, yên ngựa, hoa Tử đinh hương (li-la li-la li-la)
+
Sự tổ chức kết nối các thi ảnh bằng kỹ thuật liên văn bản tạo ra sự đồng nhất
giữa thi ca và âm nhạc, hội họa và điêu khắc, tự sự và trữ tình, mỹ học Tây
phương và minh triết Đông phương để tôn vinh và thương tiếc một thiên tài đoản
mệnh: những tiếng đàn bọt nước/li-la li-la li-la…/áo choàng đỏ gắt/áo choàng bê
bết đỏ/tiếng ghi ta nâu/tiếng ghi ta lá xanh biết mấy/tiếng ghi ta tròn/tiếng
ghi ta ròng ròng máu chảy/chiếc ghi ta màu bạc/vầng trăng, yên ngựa/giọt nước
mắt vầng trăng,…
- Tạo ra những thế giới khác, khác hẳn thế giới thực tại và
ám ảnh người đọc:
+
Hệ thống thi ảnh mở ra một không gian văn hóa đặc trưng của xứ sở Tây ban cầm:
Khúc du ca đồng nội, đấu trường, hoa li-la (Tử đinh hương) tím ngát, kẻ lãng du
phiêu bồng…Thi ảnh “vầng trăng”, “yên ngựa” khi được cườm nhạc vào gợi liên
tưởng hình ảnh Ph.G.Lor-ca khoác cây đàn hát nghêu ngao, rong ruổi trên yên
ngựa truyền bá tiếng nói tự do và khát vọng cách tân nghệ thuật.
+
Thủ pháp đồng nhất giữa hội họa và điêu khắc từ hệ thống thi ảnh áo choàng đỏ
gắt/áo choàng bê bết đỏ/tiếng ghi ta nâu/tiếng ghi ta lá xanh biết mấy/ tiếng
ghi ta tròn/tiếng ghi ta ròng ròng/máu chảy/chiếc ghi ta màu bạc thành một thứ
ngôn ngữ tượng trưng: đỏ gắt (sự thách thức), bê bết đỏ (màu máu-cái chết),
tiếng ghi ta nâu (màu đàn-sự hiện hữu mầu nhiệm), tiếng ghi ta lá xanh biết mấy
(niềm hy vọng thiết tha), tiếng ghi ta tròn-ròng ròng máu chảy (cái chết-nỗi
đau).
+
Kỹ thuật liên văn bản tích hợp đa chiều tạo tiếng nói đa thanh:
++
Tự sự: Đó là câu chuyện bàn về cái chết oan khiên của Lor-ca qua những câu thơ
mang dáng dấp văn xuôi: Lor-ca bị điệu về bãi bắn/chàng đi như người mộng
du/không ai chôn cất tiếng đàn/đường chỉ tay đã đứt.
++
Trữ tình: Buộc người đọc “Ở không yên ổn ngồi không vững vàng” vì thao thức
khôn nguôi: Một Lor-ca đơn thương độc mã trên “đấu trường chính trị” trước thế
lực bạo tàn Frăngcô. Một thiên tài cô đơn đi lang thang về miền đơn độc trong
một nền nghệ thuật Tây Ban Nha già nua, lỗi thời. Một cái chết oan khốc thảm
đau. Một nỗi tiếc thương vô hạn, sự mất mát lớn lao khi tiễn biệt một thiên
tài.
++
Sự đồng nhất giữa tính tượng trưng của văn học phương Tây và sự minh triết
trong văn học phương Đông qua các thi ảnh (“vầng trăng”, “yên ngựa”: Với văn
học phương Tây là sự tượng trưng cho cái Đẹp và thú lãng du hải hồ. Nhưng với
Đông phương lại chứa đựng chiều sâu minh triết: Đó là cái Đẹp mang ý vị vĩnh
quyết với dự cảm biệt li nghìn trùng).
Là cả một thế giới nghệ thuật qua tâm thức
sáng tạo của Thanh Thảo: Sự thương tiếc cùng nỗi lo cho nền nghệ thuật Tây Ban
Nha thiếu vắng người dẫn đường và thiếu vắng bản lĩnh dám “đạp đổ thần tượng”
để mở ra những chân trời…
3. Đánh giá chung
Tiếng Việt
English
中文
Français
日本語
한국어
Español
Русский
Deutsch
ไทย
ລາວ
हिन्दी
Português